خیلی وقتها وقتی یک خانم یا دختر خانم مدام خسته است، زود عصبی میشود، تمرکز ندارد یا بیحوصله است، اطرافیان فکر میکنند دلیلش استرس، فشار کاری یا مشکلات روحی است.
اما واقعیت این است که یکی از شایعترین و در عین حال نادیدهگرفتهشدهترین دلایل این علائم، کمبود آهن است؛ مشکلی که بهخصوص در خانمهای زیر ۴۵ سال بسیار دیده میشود.
کمبود آهن فقط به معنی کمخونی شدید و رنگپریدگی نیست. در بسیاری از موارد، بدن هنوز وارد مرحله کمخونی نشده اما ذخیره آهن بدن خالی شده و همین موضوع میتواند علائم آزاردهندهای ایجاد کند.
کمبود آهن دقیقاً چه تأثیری روی بدن خانمها دارد؟
کمبود آهن فقط یک عدد پایین در آزمایش خون نیست؛ یک زنجیره از اختلالها در بدن ایجاد میکند که بهمرور روی حالِ عمومی، اعصاب، تمرکز و حتی قلب تأثیر میگذارد.
آهن نقش اساسی در ساخت هموگلوبین دارد؛ هموگلوبین همان مادهای است که اکسیژن را از ریهها به تمام سلولهای بدن میرساند. وقتی ذخایر آهن کم میشود، اکسیژنرسانی به بافتها مختل میشود و بدن وارد حالت کمانرژی دائمی میشود.
اولین جایی که این کمبود خودش را نشان میدهد، مغز است. مغز برای تمرکز، آرامش و عملکرد طبیعی به اکسیژن کافی نیاز دارد. به همین دلیل خانمهایی که دچار کمبود آهن هستند، اغلب احساس بیحوصلگی، تحریکپذیری عصبی، زودرنجی و کاهش تمرکز دارند. این حالتها گاهی آنقدر تدریجی ایجاد میشوند که فرد فکر میکند «اخلاقش عوض شده» یا «اعصابش ضعیف شده»، در حالی که ریشه مشکل جسمی است.
در مرحله بعد، عضلات بدن تحت تأثیر قرار میگیرند. عضلات بدون اکسیژن کافی زودتر خسته میشوند، قدرتشان کاهش پیدا میکند و فرد حتی با فعالیتهای ساده روزمره مثل بالا رفتن از پله یا انجام کارهای خانه احساس ضعف و بیرمقی میکند. این خستگی معمولاً با استراحت هم برطرف نمیشود و حالت مزمن پیدا میکند.
قلب هم در کمبود آهن بیتأثیر نمیماند. وقتی اکسیژنرسانی ضعیف میشود، قلب مجبور است سریعتر و با فشار بیشتری کار کند تا کمبود اکسیژن را جبران کند. نتیجه این حالت میتواند تپش قلب، احساس ضربان شدید یا نامنظم قلب باشد؛ علامتی که خیلی از خانمها را نگران میکند اما علتش اغلب کمبود آهن است.
یکی دیگر از نشانههای شایع کمبود آهن، ریزش مو است. فولیکولهای مو برای رشد طبیعی به اکسیژن و مواد مغذی کافی نیاز دارند. وقتی ذخیره آهن بدن پایین باشد، بدن منابع محدودش را به اندامهای حیاتی میرساند و مو در اولویت آخر قرار میگیرد؛ به همین دلیل موها نازک میشوند، رشدشان کند میشود و ریزش افزایش پیدا میکند.
مجموع این تغییرات باعث میشود خانم مبتلا به کمبود آهن، ماهها یا حتی سالها با احساس خستگی، بیحوصلگی، ضعف، تپش قلب و کاهش کیفیت زندگی زندگی کند، بدون اینکه بداند علت اصلی این همه علامت، یک کمبود ساده اما بسیار مهم در بدن است که با تشخیص بهموقع و درمان درست، قابل جبران خواهد بود.
چرا کمبود آهن در خانمها شایعتر است؟
کمبود آهن در خانمها بهمراتب شایعتر از آقایان است و این موضوع دلایل کاملاً مشخص و علمی دارد. مهمترین عامل، دوران قاعدگی (پریودی) است. در هر سیکل قاعدگی، بدن مقدار مشخصی خون از دست میدهد و همراه با این خون، بخشی از آهن ذخیرهشده بدن هم دفع میشود. اگر این آهن از دسترفته بهدرستی جایگزین نشود، ذخایر آهن بدن بهتدریج کاهش پیدا میکند.
این کاهش ذخیره آهن معمولاً آهسته و بیعلامت شروع میشود، بهطوری که بسیاری از خانمها تا مدتها متوجه مشکل نمیشوند. شرایطی مثل پریودیهای شدید یا طولانی باعث میشود مقدار بیشتری آهن از بدن دفع شود و احتمال فقر آهن بهمراتب بالاتر برود. خانمهایی که دچار خونریزیهای شدید قاعدگی هستند، یکی از گروههای پرخطر برای کمبود آهن محسوب میشوند.
از طرف دیگر، تغذیه نامناسب نقش مهمی در تشدید این مشکل دارد. بسیاری از خانمها به دلایل مختلف، مصرف گوشت قرمز یا منابع غنی از آهن را محدود میکنند یا رژیمهای غذایی نادرست میگیرند. در چنین شرایطی، آهنی که هر ماه از دست میرود، بهدرستی از طریق غذا یا مکملها جبران نمیشود.
بارداری و زایمانهای متعدد هم یکی دیگر از عوامل مهم کاهش ذخایر آهن در بدن خانمهاست. در دوران بارداری، نیاز بدن به آهن بهشدت افزایش پیدا میکند، چون هم بدن مادر و هم جنین از یک منبع استفاده میکنند. اگر فاصله بین بارداریها کم باشد یا مادر مکمل آهن را بهطور منظم مصرف نکند، ذخایر آهن بدن بهسرعت کاهش پیدا میکند.
به همین دلایل، فقر آهن در خانمها بسیار شایعتر از آقایان دیده میشود. آقایان معمولاً بهدلیل نداشتن قاعدگی و از دست ندادن خون بهصورت ماهانه، کمتر دچار کمبود آهن میشوند و اگر هم دچار آن شوند، معمولاً علتهای دیگری مثل مشکلات گوارشی یا خونریزیهای داخلی مطرح است.
چطور بفهمیم واقعاً کمبود آهن داریم؟
تشخیص کمبود آهن فقط با حدس و علائم ظاهری دقیق نیست. بهترین و سادهترین راه، انجام آزمایش خون است.
در آزمایش خون، عددی به نام Ferritin (فریتین) اهمیت زیادی دارد.
فریتین نشاندهنده ذخیره آهن بدن است، نه فقط میزان آهن در لحظه.
-
اگر عدد فریتین زیر ۳۰ باشد، یعنی ذخایر آهن بدن پایین است
-
اگر فریتین زیر ۲۰ باشد، کمبود آهن وارد مرحله شدید شده است
نکته مهم این است که ممکن است هموگلوبین شما طبیعی باشد، اما فریتین پایین باشد؛ یعنی بدن هنوز کمخون نشده ولی در آستانه مشکل قرار دارد.
درمان کمبود آهن سخت است؟
خبر خوب این است که درمان کمبود آهن معمولاً ساده و مؤثر است، به شرطی که درست و کامل انجام شود.
اگر فریتین زیر ۳۰ باشد، معمولاً توصیه میشود:
-
حداقل ۶ ماه روزانه مکمل آهن خوراکی مصرف شود
اگر فریتین زیر ۲۰ باشد:
-
علاوه بر مکمل خوراکی آهن،
-
ممکن است تزریق آمپول آهن هم لازم باشد تا ذخایر بدن سریعتر جبران شود
بسیاری از خانمها بعد از شروع درمان، طی چند هفته تا چند ماه متوجه کاهش خستگی، آرامتر شدن اعصاب، کمتر شدن تپش قلب و حتی بهبود ریزش مو میشوند.
چه مکملهای آهنی مناسب هستند؟
انتخاب مکمل آهن باید با نظر پزشک انجام شود، اما از جمله مکملهای خوراکی مناسب و رایج میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
-
کپسول سیدرال (Sideral / Suderal)
-
Maxofer
مصرف منظم، بهموقع و به مدت کافی، نقش بسیار مهمی در موفقیت درمان دارد. قطع زودهنگام مکملها یکی از دلایل اصلی بازگشت کمبود آهن است.
یک نکته مهم برای خانوادهها
اگر همسرتان، دخترتان یا یکی از اطرافیانتان مدام خسته، عصبی یا بیحوصله است، قبل از قضاوت یا نسبت دادن همهچیز به اعصاب و استرس، کمبود آهن را بررسی کنید.
گاهی یک آزمایش ساده و یک درمان درست، میتواند کیفیت زندگی یک خانم را بهطور چشمگیری بهتر کند.
سوالات رایج
از کجا بفهمم کمبود آهن دارم یا نه؟
با حدس نمیشه فهمید. باید آزمایش خون بدی و مخصوصاً عدد فریتین رو چک کنی. خیلی وقتها علائم هست ولی خود آدم خبر نداره.
کمبود آهن واقعاً باعث عصبی شدن میشه؟
بله. بیحوصلگی، زودرنجی و اعصابخردی از علائم خیلی شایع کمبود آهنه، مخصوصاً در خانمها.
ریزش مو میتونه فقط به خاطر کمبود آهن باشه؟
خیلی وقتها بله. وقتی ذخیره آهن بدن پایینه، مو جزو اولین چیزاییه که آسیب میبینه.
اگه هموگلوبینم نرماله، یعنی کمبود آهن ندارم؟
نه لزوماً. ممکنه هموگلوبین نرمال باشه ولی فریتین پایین باشه؛ یعنی ذخیره آهن بدن خالیه.
عدد فریتین باید چند باشه؟
بهطور کلی فریتین زیر ۳۰ یعنی ذخیره آهن پایینه و نیاز به درمان داره. زیر ۲۰ هم کمبود شدید حساب میشه.
کمبود آهن تپش قلب هم میاره؟
بله. وقتی آهن کمه، قلب مجبور میشه تندتر کار کنه و همین باعث تپش قلب میشه.
چرا خانمها بیشتر دچار کمبود آهن میشن؟
به خاطر پریودی، بارداری و از دست دادن خون. آقایان چون پریودی ندارن، کمتر دچار این مشکل میشن.
برای کمبود آهن قرص بهتره یا آمپول؟
بستگی به شدت کمبود داره. کمبود خفیف با قرص خوب میشه، ولی کمبود شدید ممکنه آمپول هم لازم داشته باشه.
چقدر طول میکشه با خوردن آهن حالم بهتر بشه؟
معمولاً بعد از چند هفته علائم بهتر میشن، ولی درمان باید حداقل ۶ ماه ادامه پیدا کنه تا ذخیره آهن پر بشه.
اگه کمبود آهن رو درمان نکنم چی میشه؟
خستگی، عصبی بودن، ریزش مو و تپش قلب ادامهدار میشن و کیفیت زندگی بهمرور بدتر میشه.