سارکوئیدوز یک بیماری التهابی سیستمیک است که می‌تواند اندام‌های مختلف بدن را درگیر کند، اما در اغلب موارد ریه‌ها و غدد لنفاوی بیشترین درگیری را دارند. با این حال، در درصد کمی از بیماران، قلب نیز درگیر می‌شود؛ وضعیتی که به آن سارکوئیدوز قلبی (Cardiac Sarcoidosis) گفته می‌شود.
اگرچه این بیماری نادر است، اما اهمیت آن بسیار بالاست، زیرا درگیری قلبی می‌تواند منجر به اختلالات خطرناک ریتم قلب، نارسایی قلبی و حتی مرگ ناگهانی شود. تشخیص به‌موقع و درمان مناسب نقش کلیدی در پیشگیری از عوارض جدی این بیماری دارد.

سارکوئیدوز چیست؟

سارکوئیدوز یک بیماری التهابی با علت ناشناخته است که با تشکیل توده‌های التهابی کوچک به نام گرانولوم در بافت‌های بدن شناخته می‌شود. این گرانولوم‌ها می‌توانند عملکرد طبیعی اندام‌ها را مختل کنند.

اندام‌هایی که معمولاً درگیر می‌شوند عبارت‌اند از:

• ریه‌ها

• پوست

• چشم‌ها

• غدد لنفاوی

اما در برخی بیماران، گرانولوم‌ها در عضله قلب، سیستم الکتریکی قلب یا بافت‌های اطراف قلب ایجاد می‌شوند که منجر به سارکوئیدوز قلبی می‌گردد.

سارکوئیدوز قلبی چیست؟

سارکوئیدوز قلبی زمانی رخ می‌دهد که التهاب ناشی از سارکوئیدوز، بافت قلب را درگیر کند. این درگیری می‌تواند بخش‌های مختلف قلب را تحت تأثیر قرار دهد، از جمله:

• عضله قلب (میوکارد)

• سیستم هدایتی و الکتریکی قلب

• دریچه‌های قلب

• پرده اطراف قلب (پریکارد)

در نتیجه، عملکرد پمپاژ قلب یا نظم ضربان آن دچار اختلال می‌شود.

شیوع سارکوئیدوز قلبی

سارکوئیدوز قلبی بیماری نادری محسوب می‌شود، اما آمار واقعی آن احتمالاً بیشتر از میزان تشخیص داده‌شده است، زیرا در بسیاری از بیماران بدون علامت یا با علائم مبهم بروز می‌کند.

• تخمین زده می‌شود حدود ۵ تا ۱۰ درصد از بیماران مبتلا به سارکوئیدوز، درگیری قلبی آشکار داشته باشند.

• در بررسی‌های کالبدشکافی، این عدد حتی به ۲۰ تا ۲۵ درصد هم می‌رسد.

• این بیماری می‌تواند در هر سنی رخ دهد، اما بیشتر در بزرگسالان جوان و میانسال دیده می‌شود.

علت ایجاد سارکوئیدوز قلبی

علت دقیق سارکوئیدوز هنوز به‌طور کامل مشخص نیست، اما به نظر می‌رسد ترکیبی از عوامل زیر در ایجاد آن نقش داشته باشند:

• واکنش غیرطبیعی سیستم ایمنی

• زمینه ژنتیکی

• مواجهه با برخی عوامل محیطی یا عفونی

در سارکوئیدوز قلبی، سیستم ایمنی به اشتباه به بافت قلب حمله می‌کند و باعث التهاب و تشکیل گرانولوم می‌شود.

چگونه قلب در سارکوئیدوز آسیب می‌بیند؟

آسیب قلبی در سارکوئیدوز معمولاً از طریق سه مکانیسم اصلی اتفاق می‌افتد:

اختلال در سیستم الکتریکی قلب
گرانولوم‌ها می‌توانند مسیرهای انتقال پیام الکتریکی را تخریب کنند و منجر به بلوک‌های قلبی یا آریتمی شوند.

تخریب عضله قلب
التهاب مزمن باعث ضعیف شدن عضله قلب و کاهش توان پمپاژ می‌شود که در نهایت می‌تواند به نارسایی قلبی منجر شود.

ایجاد اسکار (جای زخم)
پس از فروکش کردن التهاب، بافت اسکار جایگزین بافت سالم می‌شود که این خود زمینه‌ساز آریتمی‌های خطرناک است.

علائم سارکوئیدوز قلبی

علائم این بیماری بسیار متغیر است و ممکن است خفیف، شدید یا حتی کاملاً خاموش باشد.

علائم شایع عبارت‌اند از:

• تپش قلب

• سرگیجه یا سبکی سر

• غش یا سنکوپ

• تنگی نفس

• درد قفسه سینه

• خستگی شدید

• تورم پاها (در موارد نارسایی قلبی)

در برخی موارد، اولین علامت می‌تواند ایست قلبی ناگهانی باشد، که اهمیت تشخیص زودهنگام را دوچندان می‌کند.

بلوک قلبی در سارکوئیدوز قلبی

یکی از شایع‌ترین تظاهرات سارکوئیدوز قلبی، بلوک دهلیزی-بطنی (AV Block) است.

• ممکن است به‌صورت بلوک درجه دو یا سه بروز کند.

• در افراد جوان بدون سابقه بیماری قلبی، بروز ناگهانی بلوک قلبی باید به سارکوئیدوز قلبی مشکوک باشد.

• در بسیاری از موارد، بیمار نیاز به ضربان‌ساز قلب (Pacemaker) پیدا می‌کند.

آریتمی‌های قلبی و خطر مرگ ناگهانی

سارکوئیدوز قلبی می‌تواند باعث آریتمی‌های خطرناک شود، از جمله:

• تاکی‌کاردی بطنی

• فیبریلاسیون بطنی

این آریتمی‌ها می‌توانند منجر به مرگ ناگهانی قلبی شوند، حتی در بیمارانی که علائم کمی دارند. به همین دلیل، ارزیابی دقیق خطر آریتمی در این بیماران بسیار مهم است.

تشخیص سارکوئیدوز قلبی

تشخیص این بیماری چالش‌برانگیز است و معمولاً به ترکیبی از روش‌ها نیاز دارد.

روش‌های تشخیصی شامل:

• نوار قلب (ECG) برای بررسی اختلالات ریتم

• اکوکاردیوگرافی برای ارزیابی عملکرد قلب

• MRI قلب جهت تشخیص التهاب و اسکار

• PET Scan برای شناسایی فعالیت التهابی

• هولتر ریتم ۲۴ یا ۴۸ ساعته

• آزمایش‌های خون (غیراختصاصی)

• در موارد خاص، بیوپسی قلب

MRI و PET Scan نقش بسیار مهمی در تشخیص زودهنگام دارند.

درمان سارکوئیدوز قلبی

هدف درمان، کنترل التهاب، پیشگیری از آسیب بیشتر و کاهش خطر آریتمی و نارسایی قلبی است.

درمان دارویی

• کورتیکواستروئیدها (مانند پردنیزولون) خط اول درمان هستند.

• داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی در موارد مقاوم استفاده می‌شوند.

• داروهای ضد آریتمی بسته به شرایط بیمار تجویز می‌گردند.

درمان‌های مداخله‌ای

• کاشت ضربان‌ساز برای بلوک قلبی

• کاشت دفیبریلاتور (ICD) برای پیشگیری از مرگ ناگهانی

• درمان نارسایی قلبی طبق پروتکل‌های استاندارد

• 

پیگیری و مراقبت طولانی‌مدت

سارکوئیدوز قلبی یک بیماری مزمن است و نیاز به پیگیری منظم دارد:

• بررسی دوره‌ای ریتم قلب

• ارزیابی عملکرد بطن‌ها

• تنظیم دوز داروها

• پایش عوارض داروهای کورتونی

قطع خودسرانه دارو می‌تواند منجر به عود بیماری شود.

پیش‌آگهی بیماری

پیش‌آگهی سارکوئیدوز قلبی به عوامل مختلفی بستگی دارد:

• شدت درگیری قلب

• پاسخ به درمان

• وجود آریتمی‌های خطرناک

• زمان تشخیص

در صورت تشخیص زودهنگام و درمان مناسب، بسیاری از بیماران می‌توانند زندگی نسبتاً طبیعی داشته باشند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

در صورت مشاهده علائم زیر، مراجعه فوری به پزشک ضروری است:

• غش یا سنکوپ بدون علت مشخص

• تپش قلب مکرر یا شدید

• تنگی نفس غیرعادی

• سابقه سارکوئیدوز همراه با علائم قلبی

جمع‌بندی

سارکوئیدوز قلبی اگرچه بیماری نادری است، اما می‌تواند پیامدهای بسیار جدی و حتی مرگبار داشته باشد. این بیماری ممکن است بدون علامت باشد یا با علائم غیر اختصاصی بروز کند، به همین دلیل آگاهی بیماران و پزشکان از آن اهمیت زیادی دارد. تشخیص زودهنگام، درمان مناسب و پیگیری منظم می‌تواند خطر عوارض شدید را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد.

سوالات متداول

سارکوئیدوز قلبی دقیقاً چه بیماری‌ای است؟
سارکوئیدوز قلبی نوعی بیماری التهابی نادر است که در آن توده‌های التهابی ریز (گرانولوم) در بافت قلب تشکیل می‌شوند. این التهاب می‌تواند عملکرد طبیعی قلب را مختل کرده و باعث مشکلاتی مثل اختلال ریتم یا کاهش قدرت پمپاژ قلب شود.

آیا سارکوئیدوز قلبی خطرناک است؟
بله، در صورت تشخیص‌ندادن به‌موقع می‌تواند خطرناک باشد. این بیماری ممکن است باعث بلوک قلبی، آریتمی‌های شدید یا حتی مرگ ناگهانی شود. به همین دلیل متخصصان قلب، از جمله دکتر غلامحسین فاتحی، متخصص بیماری‌های قلب و عروق در غرب تهران، تأکید زیادی بر تشخیص زودهنگام و پیگیری منظم بیماران دارند.

چه کسانی بیشتر در معرض سارکوئیدوز قلبی هستند؟
بیشتر در افرادی دیده می‌شود که قبلاً به سارکوئیدوز در اندام‌های دیگر مثل ریه مبتلا بوده‌اند، اما گاهی بدون هیچ سابقه‌ای هم بروز می‌کند. جوانان و افراد میانسال بیشتر در معرض این بیماری هستند.

مهم‌ترین علائم سارکوئیدوز قلبی چیست؟
علائم می‌تواند بسیار متنوع باشد، از تپش قلب و سرگیجه گرفته تا غش ناگهانی یا تنگی نفس. برخی بیماران فقط احساس خستگی دارند. به گفته دکتر غلامحسین فاتحی، متخصص بیماری‌های قلب و عروق در غرب تهران، هرگونه غش یا تپش قلب غیرعادی در افراد جوان باید جدی گرفته شود.

آیا سارکوئیدوز قلبی ممکن است بدون علامت باشد؟
بله، متأسفانه در برخی افراد هیچ علامت واضحی وجود ندارد و بیماری به‌طور اتفاقی یا پس از بروز یک عارضه جدی تشخیص داده می‌شود. به همین دلیل بررسی قلب در بیماران مبتلا به سارکوئیدوز اهمیت زیادی دارد.

بلوک قلبی در سارکوئیدوز قلبی یعنی چه؟
بلوک قلبی یعنی پیام‌های الکتریکی قلب به‌درستی منتقل نمی‌شوند. در سارکوئیدوز قلبی، التهاب می‌تواند مسیرهای الکتریکی را تخریب کند. در این شرایط، طبق نظر دکتر غلامحسین فاتحی، متخصص بیماری‌های قلب و عروق در غرب تهران، گاهی کاشت باتری قلب (پیس‌میکر) ضروری می‌شود.

چطور سارکوئیدوز قلبی تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص معمولاً با ترکیبی از نوار قلب، اکوکاردیوگرافی، MRI قلب و گاهی PET Scan انجام می‌شود. هیچ تست واحدی به‌تنهایی کافی نیست و تشخیص نیاز به بررسی تخصصی دارد.

درمان سارکوئیدوز قلبی چگونه است؟
درمان اصلی شامل داروهای ضدالتهاب، به‌ویژه کورتون‌هاست. در برخی بیماران از داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی یا داروهای ضدآریتمی استفاده می‌شود. به گفته دکتر غلامحسین فاتحی، متخصص بیماری‌های قلب و عروق در غرب تهران، درمان باید کاملاً فردمحور و بر اساس شدت درگیری قلب تنظیم شود.

آیا سارکوئیدوز قلبی درمان قطعی دارد؟
درمان قطعی به معنای حذف کامل بیماری وجود ندارد، اما با درمان مناسب می‌توان التهاب را کنترل کرد و از پیشرفت آسیب قلبی جلوگیری نمود. بسیاری از بیماران با درمان صحیح زندگی نسبتاً طبیعی دارند.

چه زمانی باید فوراً به متخصص قلب مراجعه کرد؟
در صورت بروز غش ناگهانی، تپش قلب شدید، تنگی نفس غیرعادی یا درد قفسه سینه، مراجعه فوری به متخصص قلب ضروری است. پیگیری زودهنگام زیر نظر پزشکانی مانند دکتر غلامحسین فاتحی، متخصص بیماری‌های قلب و عروق در غرب تهران می‌تواند از عوارض جدی جلوگیری کند.