اگر تا حالا وسط خواب بیدار شده‌اید اما هرچقدر تلاش کرده‌اید نتوانسته‌اید دست و پا یا حتی دهانتان را تکان بدهید، احتمالاً چیزی که تجربه کرده‌اید بختک یا همان فلج خواب بوده است.
در باور قدیمی می‌گفتند موجودی روی سینه آدم می‌افتد و اجازه حرکت یا نفس کشیدن نمی‌دهد. اما از نظر پزشکی، خبری از هیولای شبانه نیست. در فلج خواب، مغز زودتر از بدن بیدار می‌شود و بدن برای چند لحظه هنوز در حالت طبیعی خواب REM باقی مانده است.
بختک چیست و چرا آدم نمی‌تواند تکان بخورد؟
بختک نامی است که مردم در گذشته برای یک تجربه عجیب هنگام خواب استفاده می‌کردند. فرد ممکن است ناگهان احساس کند بیدار شده، محیط اتاق را می‌بیند و حتی صدای اطراف را می‌شنود، اما هرچقدر تلاش می‌کند نمی‌تواند دست یا پایش را حرکت دهد یا حرف بزند.
این حالت در پزشکی فلج خواب نام دارد.
در مرحله‌ای از خواب که به آن خواب REM گفته می‌شود، مغز بسیار فعال است و معمولاً رؤیا دیدن در همین مرحله اتفاق می‌افتد. در همین زمان، بدن به‌طور طبیعی فعالیت بسیاری از عضلات را کاهش می‌دهد تا فرد هنگام خواب و رؤیا دیدن، حرکات شدید انجام ندهد.
گاهی فرد قبل از اینکه این حالت عضلانی کاملاً برطرف شود، هوشیار می‌شود. نتیجه عجیب است: مغز بیدار است، اما بدن هنوز در حالت خواب قرار دارد.
به همین دلیل ممکن است فرد چند ثانیه یا گاهی چند دقیقه احساس کند بدنش قفل شده است.
چرا حس می‌کنیم یک نفر یا یک موجود روی سینه‌مان نشسته؟
این قسمت همان چیزی است که احتمالاً باعث شده افسانه «بختک» قرن‌ها بین مردم باقی بماند.
در هنگام فلج خواب، بعضی افراد فقط ناتوانی در حرکت را تجربه نمی‌کنند. ممکن است احساس کنند کسی در اتاق حضور دارد، چیزی روی بدنشان قرار گرفته یا فشار سنگینی روی قفسه سینه آنها وجود دارد.
حتی بعضی افراد ممکن است تصویر یک انسان، موجود یا سایه را ببینند یا صداهایی بشنوند.
این تجربه می‌تواند کاملاً واقعی به نظر برسد، چون فرد در مرز بین خواب و بیداری قرار دارد و بخشی از محتوای رؤیا می‌تواند با محیط واقعی ترکیب شود.
به همین دلیل فرد ممکن است با خودش فکر کند:
«من کاملاً بیدارم. پس این چیزی که می‌بینم واقعیه.»
در حالی که مغز هنوز کاملاً از حالت خواب خارج نشده است.
این تجربه می‌تواند بسیار ترسناک باشد، اما به‌خودی‌خود معمولاً نشانه وجود موجودی ناشناخته یا اتفاق ماورایی نیست.
چرا بعضی‌ها بیشتر بختک می‌گیرند؟
فلج خواب ممکن است برای بعضی افراد فقط یک یا چند بار در طول زندگی اتفاق بیفتد، اما در بعضی افراد تکرار می‌شود.
برهم خوردن نظم خواب، کم‌خوابی و استرس می‌توانند احتمال بروز آن را بیشتر کنند. افرادی که برنامه خواب نامنظمی دارند، شیفت کاری انجام می‌دهند یا دچار بعضی اختلالات خواب هستند نیز ممکن است بیشتر آن را تجربه کنند.
خوابیدن به پشت هم در بعضی افراد می‌تواند احتمال فلج خواب را افزایش دهد.
بنابراین اگر چند شب پشت سر هم دیر خوابیده‌اید، خواب کافی نداشته‌اید و بعد ناگهان صبح یا وسط شب با احساس «بختک» از خواب پریده‌اید، احتمالاً توضیح بسیار ساده‌تری از یک هیولای شبانه وجود دارد: مغز و بدن شما با زمان‌بندی یکسان از خواب خارج نشده‌اند.
آیا بختک خطرناک است؟
در بیشتر موارد، فلج خواب خطرناک نیست و بعد از مدت کوتاهی خودبه‌خود برطرف می‌شود.
ممکن است فرد احساس خفگی، فشار روی سینه یا ترس شدید داشته باشد، اما این احساس‌ها لزوماً به معنی این نیستند که قلب یا ریه دچار مشکل جدی شده است.
با این حال، نباید هر علامت شبانه‌ای را خودکار به «بختک» نسبت داد.
اگر فردی دچار درد شدید یا مداوم قفسه سینه، تنگی نفس قابل توجه، تعریق شدید، سرگیجه شدید، غش یا درد منتشرشونده به دست، فک، گردن یا پشت شود، باید موضوع را جدی بگیرد و برای ارزیابی پزشکی اقدام کند. چنین علائمی می‌توانند دلایل دیگری داشته باشند و نباید صرفاً به حساب بختک گذاشته شوند.
وقتی بختک می‌گیریم چه کار کنیم؟
اولین نکته این است که بدانید این حالت معمولاً موقتی است.
ترس شدید می‌تواند تجربه را بدتر کند. اگر متوجه شوید که نمی‌توانید بدن خود را حرکت دهید، سعی کنید روی تنفس آرام تمرکز کنید و بدانید که این وضعیت معمولاً بعد از مدت کوتاهی تمام می‌شود.
بعضی افراد متوجه می‌شوند که تمرکز روی حرکت دادن یک بخش کوچک بدن، مثلاً انگشت دست یا پا، به آنها کمک می‌کند راحت‌تر از این حالت خارج شوند.
مهم‌تر از همه، بعد از پایان حمله سعی کنید وحشت نکنید. اینکه چنین تجربه‌ای داشته‌اید به این معنی نیست که اتفاق خطرناکی برایتان افتاده یا قرار است حتماً دوباره تکرار شود.
چطور احتمال بختک را کمتر کنیم؟
برای کاهش احتمال فلج خواب، رعایت چند نکته ساده درباره خواب می‌تواند کمک‌کننده باشد:
- خواب کافی داشته باشید.
- ساعت خواب و بیداری خود را تا حد امکان منظم کنید.
- کم‌خوابی و شب‌بیداری مداوم را کاهش دهید.
- استرس و فشار روانی را مدیریت کنید.
- نزدیک زمان خواب مصرف زیاد کافئین نداشته باشید.
- اگر متوجه شده‌اید خوابیدن به پشت این حالت را بیشتر می‌کند، وضعیت خواب خود را تغییر دهید.
- فعالیت بدنی منظم داشته باشید، اما ورزش سنگین را درست قبل از خواب انجام ندهید.
گاهی اصلاح همین عادت‌های ساده می‌تواند تعداد دفعات فلج خواب را کمتر کند.
آیا بختک می‌تواند نشانه بیماری دیگری باشد؟
در بیشتر افراد، یک یا چند بار تجربه فلج خواب به معنی وجود یک بیماری جدی نیست.
اما اگر این اتفاق مرتب تکرار می‌شود، خواب شما را مختل کرده یا باعث شده از خوابیدن بترسید، بهتر است با پزشک صحبت کنید.
گاهی فلج خواب می‌تواند همراه بعضی اختلالات خواب دیده شود. برای مثال، در افرادی که خواب بسیار نامنظم دارند یا دچار برخی اختلالات خواب هستند، احتمال بروز آن بیشتر است.
همچنین اگر در طول روز دائماً احساس خواب‌آلودگی شدید دارید، ناگهان خوابتان می‌برد، یا علائم غیرعادی دیگری همراه آن وجود دارد، بررسی پزشکی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
بختک با حمله قلبی فرق دارد
یکی از نکات مهم این است که تجربه فشار روی سینه هنگام خواب همیشه به معنی بختک نیست.
در فلج خواب معمولاً مشکل اصلی این است که فرد هنگام بیدار شدن یا به خواب رفتن نمی‌تواند حرکت کند یا حرف بزند و این حالت بعد از مدت کوتاهی برطرف می‌شود.
اما اگر درد یا فشار قفسه سینه خارج از این شرایط اتفاق می‌افتد، مخصوصاً اگر با تنگی نفس، تعریق، تهوع، سرگیجه یا انتشار درد به دست، فک، گردن یا پشت همراه باشد، نباید آن را بختک فرض کرد.
قلب شوخی‌بردار نیست و بهتر است برای یک بار هم که شده، انسان‌ها به جای اینکه همه چیز را به یک موجود خیالی نسبت بدهند، علائم واقعی را بررسی کنند.
علائم هشداردهنده
اگر همراه تجربه‌های شبانه خود یکی از موارد زیر را دارید، بهتر است موضوع توسط پزشک بررسی شود:
- درد یا فشار قفسه سینه
- تنگی نفس شدید
- تپش قلب مکرر یا غیرعادی
- غش کردن
- سرگیجه شدید
- ضعف یا بی‌حسی ناگهانی یک طرف بدن
- خواب‌آلودگی شدید در طول روز
- تکرار مداوم فلج خواب
- ترس شدید از خوابیدن به دلیل تکرار این حالت
اگر درد شدید و مداوم قفسه سینه یا علائم جدی قلبی ایجاد شد، منتظر نمانید که «بختک خودش برود».
کی باید بری دکتر؟
اگر فقط یک بار در شرایط کم‌خوابی یا استرس دچار فلج خواب شده‌اید و بعد از مدت کوتاهی کاملاً برطرف شده است، معمولاً جای نگرانی زیادی وجود ندارد.
اما اگر این اتفاق مرتب تکرار می‌شود، خواب و زندگی روزمره شما را تحت تأثیر قرار داده، یا همراه با علائم دیگری مثل خواب‌آلودگی شدید روزانه، تپش قلب، درد قفسه سینه یا مشکلات تنفسی است، بهتر است برای بررسی علت به پزشک مراجعه کنید.
به‌خصوص اگر چیزی که شما «بختک» تصور می‌کنید در واقع با درد قفسه سینه یا علائم قلبی همراه است، بهتر است تشخیص را به یک باور قدیمی نسپارید.
۱۰ سؤال متداول درباره بختک
۱. بختک واقعاً وجود دارد؟
آنچه مردم به عنوان بختک می‌شناسند، از نظر پزشکی معمولاً با فلج خواب مطابقت دارد. این یک پدیده شناخته‌شده در ارتباط با خواب است.
۲. چرا هنگام بختک نمی‌توانم حرکت کنم؟
چون ممکن است مغز قبل از پایان حالت طبیعی بی‌حرکتی عضلات در خواب REM بیدار شود. در نتیجه فرد هوشیار است اما برای مدت کوتاهی نمی‌تواند حرکت کند.
۳. چرا حس می‌کنم کسی روی سینه‌ام نشسته؟
احساس فشار روی بدن یا قفسه سینه می‌تواند در فلج خواب اتفاق بیفتد و یکی از دلایلی است که در گذشته مردم آن را به موجودی که روی فرد می‌افتد نسبت می‌دادند.
۴. آیا بختک باعث خفگی می‌شود؟
ممکن است فرد احساس کند نمی‌تواند به‌خوبی نفس بکشد یا چیزی روی سینه‌اش سنگینی می‌کند، اما این احساس به‌تنهایی به معنی خفگی واقعی نیست.
۵. آیا دیدن موجود یا سایه هنگام بختک طبیعی است؟
بعضی افراد هنگام فلج خواب تصاویر یا صداهای بسیار واقعی را تجربه می‌کنند. این تجربه‌ها می‌توانند بخشی از حالت مرزی بین خواب و بیداری باشند.
۶. آیا بختک خطرناک است؟
در بیشتر موارد، فلج خواب خطرناک نیست و خودبه‌خود برطرف می‌شود.
۷. چرا بختک بیشتر وقتی خسته‌ام اتفاق می‌افتد؟
کم‌خوابی و به‌هم‌ریختگی برنامه خواب می‌توانند احتمال فلج خواب را افزایش دهند.
۸. آیا استرس باعث بختک می‌شود؟
استرس و بعضی مشکلات مربوط به خواب می‌توانند با افزایش احتمال فلج خواب ارتباط داشته باشند.
۹. آیا بختک نشانه بیماری قلبی است؟
خود فلج خواب معمولاً بیماری قلبی محسوب نمی‌شود. اما اگر همراه آن درد واقعی قفسه سینه، تنگی نفس شدید، تعریق، غش یا علائم دیگر قلبی دارید، نباید همه چیز را به بختک نسبت دهید.
۱۰. برای درمان بختک چه کار باید کرد؟
اگر گهگاهی اتفاق می‌افتد، اصلاح خواب، داشتن برنامه منظم خواب و کاهش کم‌خوابی و استرس می‌تواند کمک‌کننده باشد. اگر مکرر اتفاق می‌افتد یا زندگی شما را مختل می‌کند، بهتر است علت آن توسط پزشک بررسی شود.
اطلاعات تماس
اگر در کنار این تجربه‌ها علائم قلبی مثل درد قفسه سینه، تپش قلب، تنگی نفس یا سرگیجه دارید، بهتر است برای بررسی دقیق‌تر اقدام کنید.
دکتر غلامحسین فاتحی، متخصص بیماری‌های قلب و عروق در غرب تهران، در مطب خود بیماران را از نظر علائم و مشکلات قلبی بررسی می‌کند.
با مراجعه به مطب دکتر غلامحسین فاتحی از شما به طور کامل شرح حال گرفته می‌شود، قلب و عروق شما به طور کامل معاینه شده و در پرونده الکترونیک ثبت می‌گردد و در صورت لزوم، اکوکاردیوگرافی و تست ورزش از شما به‌عمل می‌آید و به لطف خدای بزرگ بیماری شما تشخیص داده شده و بهترین درمان به شما داده می‌شود. با آرزوی سلامتی برای همه.
تلفن مطب: 02144924042
آدرس: شهرک گلستان (شهرک راه آهن – منطقه ۲۲)، بلوار امیر کبیر، بلوار گلهای جنوبی، پلاک ۲۰، ساختمان پزشکان بهنود، طبقه سوم.
آیا می‌توان از طریق وب‌سایت دکتر فاتحی اطلاعات بیشتری درباره بیماری‌های قلبی دریافت کرد؟
بله، وب‌سایت دکتر شامل مقالات و اطلاعات مفید در مورد بیماری‌های قلبی است.
چگونه می‌توان با دکتر فاتحی ارتباط برقرار کرد؟
از طریق شماره تماس ۰۲۱۴۴۹۲۴۰۴۲ و یا اینستاگرام دکتر فاتحی می‌توانید با ایشان ارتباط برقرار کنید.
